Hơn 50 năm sau ngày miền Nam Việt Nam sụp đổ, thành phố Boston vẫn chưa có một đài tưởng niệm chính thức nào dành riêng cho cộng đồng người Việt tị nạn — trong khi Little Saigon ở Dorchester từ lâu đã là nơi quy tụ gần ba phần tư dân số gốc Việt của toàn bang Massachusetts. Câu hỏi ấy được chính tờ Boston Globe đặt ra hồi tháng Tư năm nay trong một bài bình luận gây chú ý: “Tại sao Boston vẫn chưa xây đài tưởng niệm người Việt?”
Người đang cố gắng trả lời câu hỏi đó bằng hành động là Ngọc-Trân Vũ, một nghệ sĩ thị giác và nhà tổ chức cộng đồng sống ngay tại Dorchester. Suốt gần ba năm qua, chị dồn tâm sức cho dự án “1975: A Vietnamese Diaspora Memorial” — công trình tưởng niệm cộng đồng người Việt hải ngoại đầu tiên của thành phố, dự kiến đặt tại Town Field Park, ngay giữa khu Little Saigon.
Đây không phải là một đài tưởng niệm chiến tranh theo kiểu truyền thống khắc tên người đã khuất. Theo mô tả từ chính dự án, “1975” được thiết kế như một không gian nghệ thuật công cộng mang tính liên thế hệ, nơi câu chuyện của những gia đình thuyền nhân, những người tị nạn và con cháu của họ được kể lại từ chính góc nhìn của người trong cuộc, thay vì bị nhìn qua lăng kính của người ngoài. Dự án đi kèm một nhánh song song mang tên “1975: Oral Stories”, ghi lại các cuộc phỏng vấn lịch sử truyền khẩu với nhiều thế hệ người Việt tại Boston.
Về mặt tài chính, dự án đã nhận được sự ủng hộ ban đầu đáng kể từ chính quyền thành phố: 75.000 đô la từ Văn phòng Nghệ thuật và Văn hóa của Thị trưởng, cùng 30.000 đô la từ New England Foundation for the Arts. Nhưng đó mới chỉ là một phần rất nhỏ so với tổng ngân sách ước tính lên tới 500.000 đô la để hoàn thành công trình, trong đó riêng phần vận động và tham vấn cộng đồng đã cần khoảng 100.000 đô la. Chiến dịch gây quỹ cộng đồng trên nền tảng Givebutter hiện mới thu được 4.641 đô la từ 39 người ủng hộ — chưa tới 5% mục tiêu.
Bên cạnh bài toán tiền bạc, trở ngại lớn không kém là thủ tục hành chính để được thành phố cấp phép sử dụng đất công tại Town Field Park. Ngọc-Trân Vũ cho biết chị đang phải vừa xoay xở giữa những đợt vận động tài trợ trong bối cảnh ngân sách văn hóa nói chung bị siết chặt, vừa kiên nhẫn theo đuổi quy trình phê duyệt vốn không hề nhanh chóng của chính quyền thành phố. Mục tiêu chị đặt ra là hoàn tất công trình trong nhiệm kỳ bốn năm hiện tại của Thị trưởng Michelle Wu.
Với cộng đồng người Việt ở Little Saigon Boston, dự án này mang ý nghĩa đặc biệt vào đúng thời điểm khu phố đang được chú ý trở lại: hồi tháng Tám, một bộ phim tài liệu mang tên “Tre Già, Măng Mọc” ghi lại bốn thế hệ người Việt tại đây cũng vừa hoàn thành, phần nào cho thấy nhu cầu lưu giữ ký ức tập thể của cộng đồng đang ngày càng cấp thiết khi thế hệ tị nạn đầu tiên dần lớn tuổi.
Nếu thành hiện thực, “1975: A Vietnamese Diaspora Memorial” sẽ là công trình công cộng đầu tiên tại Boston chính thức ghi nhận sự hiện diện và đóng góp của cộng đồng người Việt — một cột mốc mà nhiều cư dân Little Saigon cho rằng đã đến quá muộn so với những gì cộng đồng đã bỏ ra để gây dựng khu phố này trong nửa thế kỷ qua.
Ảnh: Đội quốc kỳ Việt Nam Cộng Hòa tại lễ diễn hành Dorchester Day ở Boston. (Ảnh: Dale Cruse / Wikimedia Commons, CC BY 2.0)