Sức khỏe tâm thần không nên bị giản lược thành những nhãn dán đơn giản, thế nhưng đó lại chính là điều mà trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm với chúng ta.
Chúng ta đều biết rằng sức khỏe tâm thần là một diện mạo phức tạp—có chiều sâu, đa chiều, và không thể đo lường bằng một vài biểu hiện hoặc câu hỏi kiểm tra nhanh. Tình trạng tâm lý của một con người không nên bị lọc qua lăng kính của các mô hình định lượng cứng nhắc. Nhưng hiện nay, khi AI ngày càng can thiệp sâu vào lĩnh vực y tế tâm thần, chúng ta đang chứng kiến sự đồng nhất hóa con người bằng những thuật toán không đủ sức chứa đựng sắc thái và cảm xúc cá nhân.
Một trong những vấn đề lớn là cách AI hiện tại cần gán nhãn dữ liệu để hoạt động hiệu quả. Nó yêu cầu các nhãn như “trầm cảm,” “lo âu,” hay “hưng cảm” cho từng bộ dữ liệu, khiến trải nghiệm tâm lý phong phú của con người bị bóp méo thành những phân loại sơ sài. Người sử dụng AI—dù là các chuyên gia sức khỏe tâm thần hay công ty công nghệ—có thể vô tình nhấn mạnh thêm việc chẩn đoán qua những khuôn mẫu hẹp, thay vì khơi gợi sự đồng cảm và góc nhìn tổng thể.
Điều đáng chú ý là AI không nhất thiết phải vận hành theo cách một chiều như vậy. Công nghệ này vốn dĩ không thiếu khả năng. Nếu thiết kế đúng cách—nghĩa là với sự đa dạng trong dữ liệu đầu vào, với trọng tâm là yếu tố nhân văn—AI có thể hỗ trợ việc phản hồi cá nhân hóa sâu sắc hơn, thậm chí giúp phát hiện những vấn đề mà con người dễ bỏ sót. Nó có thể lắng nghe âm điệu giọng nói, phân tích hành vi trong thời gian dài, gợi ý những thay đổi tích cực mà không kiểm soát hay thay thế con người.
Vấn đề nằm ở cách chúng ta định hướng AI chứ không phải chính bản thân công nghệ này. Khi các mô hình được xây dựng bởi những nhà phát triển thiếu am hiểu sâu sắc về tâm lý học và văn hóa, hoặc khi chúng bị áp lực thương mại hóa chi phối, thì sự tinh tế và chiều sâu con người sẽ bị nghiền nát thành các dòng mã hóa đơn giản.
Đây chính là lời cảnh báo từ những người trong ngành AI: chúng ta phải lựa chọn con đường phát triển phù hợp. AI hoàn toàn có thể trở thành công cụ hỗ trợ đầy nhân văn, góp phần cải thiện sức khỏe tinh thần nếu chúng ta đặt người ở trung tâm thay vì dữ liệu. Nhưng nếu không cẩn trọng, chúng ta sẽ tự giới hạn chính mình trong khuôn khổ mà lẽ ra AI nên giúp chúng ta thoát khỏi.