Một thẩm phán liên bang vừa phát tín hiệu có lợi cho phía phản đối kế hoạch xây dựng cơ sở giam giữ của Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ (ICE) tại khu vực Nam Hạt Santa Clara, ngay ngoại ô thành phố Gilroy — cách trung tâm Little Saigon San Jose, nơi có cộng đồng người Việt đông nhất thế giới ngoài Việt Nam, chỉ chừng nửa giờ lái xe.
Thẩm phán Eumi Lee thuộc Tòa Liên Bang Khu Vực Bắc California hôm thứ Sáu đã đưa ra phán quyết tạm thời (tentative ruling), trong đó bà nhận định rằng bên nguyên đơn — gồm Tổng Chưởng Lý California Rob Bonta và giới chức Quận Santa Clara — “có khả năng thắng kiện cao” khi lập luận rằng dự án đã vi phạm luật môi trường liên bang. Nếu được thông qua chính thức, lệnh cấm sơ bộ (preliminary injunction) sẽ ngăn công trình xây dựng tiếp tục tại khu đất rộng 25 mẫu Anh ở số 7240 Holsclaw Road cho đến khi vụ kiện được giải quyết dứt điểm. Phiên điều trần cuối cùng để thẩm phán ra quyết định chính thức được ấn định vào ngày 8 tháng 9 lúc 2 giờ chiều tại tòa án liên bang San Jose.
Đơn kiện, được quận Santa Clara nộp hồi tháng 6, cáo buộc chính phủ liên bang đã lách luật môi trường (NEPA), quy định phân vùng địa phương và nhiều đạo luật khác để xúc tiến dự án. Phía liên bang thì khẳng định cơ sở sẽ chỉ nhỏ hơn nhiều so với mô tả trong đơn kiện, dùng để tạm giữ khoảng 10 người trong lúc chờ thủ tục di trú, và lập luận rằng dự án được miễn trừ đánh giá tác động môi trường vì khu đất vốn đã có văn phòng từ trước. Phía quận và tiểu bang phản bác rằng khu đất có thể chứa vật liệu độc hại trong đất chưa được đánh giá đầy đủ.
Ông Tony LoPresti, Cố vấn pháp lý Quận Santa Clara, nói với báo giới: “Chúng tôi tin rằng bằng chứng cho thấy rõ chính phủ liên bang đã phớt lờ luật pháp và tìm cách âm thầm thực hiện một dự án sẽ gây ảnh hưởng nặng nề, lâu dài cho cả khu vực. Nếu phán quyết tạm thời này được giữ nguyên, đó sẽ là chiến thắng lớn cho cộng đồng và cho pháp quyền.”
Diễn biến pháp lý này diễn ra chỉ một ngày sau khi các học khu trên khắp Quận Santa Clara đồng loạt lên tiếng phản đối dự án. Hôm thứ Tư, một liên minh giáo dục và lãnh đạo quận đã công bố bức thư chung — có chữ ký của hơn 50 ủy viên hội đồng giáo dục thuộc 27 học khu địa phương — gửi đến giới chức quận, tiểu bang và liên bang, kêu gọi giữ cơ sở ICE ra khỏi địa bàn để bảo vệ học sinh và gia đình các em. Bà Tuyen Fiack, Chủ tịch Hội đồng Giáo dục Học khu Gilroy Unified, cho biết dù cơ sở ICE chỉ đặt tại một thành phố, tác động của nó sẽ lan rộng ra ngoài ranh giới một học khu hay một thành phố. “Học sinh của chúng ta phải được đến trường mà không sợ hãi cho gia đình mình,” bà nói.
Theo thống kê được nêu tại buổi họp báo, trong số 229.000 học sinh công lập toàn quận, có tới 165.000 em thuộc các gia đình có tình trạng di trú hỗn hợp — nghĩa là có thể có thành viên không có giấy tờ hợp lệ. Bà Maimona Afzal Berta, ủy viên Hội đồng Giáo dục Quận Santa Clara, cho biết đã có 15 học khu trong quận, bao gồm cả Học Khu Thống Nhất San Jose, chính thức thông qua nghị quyết phản đối dự án.
Đối với cộng đồng người Việt tại San Jose — nơi phần lớn cư dân là người tị nạn hoặc con cháu của người tị nạn từng rời Việt Nam sau năm 1975 — tin tức về một cơ sở giam giữ di trú mọc lên ngay trong quận nhà mang ý nghĩa đặc biệt nhạy cảm. Nhiều gia đình gốc Việt tại đây, dù đã định cư hợp pháp từ lâu, vẫn theo dõi sát các chính sách thực thi di trú của chính quyền liên bang, nhất là trong bối cảnh làn sóng trục xuất nhắm vào cộng đồng gốc Đông Nam Á gia tăng thời gian gần đây.
Liên minh “ICE Out of Gilroy Coalition” dự kiến tổ chức biểu tình bên ngoài tòa án bắt đầu lúc 1 giờ 30 chiều ngày 8/9, kéo dài cho đến khi phiên điều trần kết thúc. Ông Huy Trần, Giám đốc Điều hành tổ chức Services, Immigrant Rights and Education Network (SIREN) — một thành viên của liên minh — nói: “Đây là tin tốt, nhưng vẫn còn ở dạng tạm thời. Chúng tôi cần có mặt hôm thứ Ba để cho thấy cộng đồng thực sự quan tâm đến kết quả vụ kiện này, và cộng đồng kiên quyết phản đối những gì ICE đang tìm cách thực hiện.”
Giới quan sát pháp lý cũng thận trọng nhắc nhở rằng đây mới chỉ là phán quyết tạm thời. Giáo sư David Sloss, chuyên gia luật hiến pháp và luật bất động sản tại Đại học Santa Clara, nhận định: “Vẫn có khả năng ICE thắng kiện khi tòa ra phán quyết cuối cùng — và điều đó có thể còn mất thêm một hoặc hai năm nữa mới ngã ngũ.” Công việc xây dựng tại khu đất đã tạm ngừng từ tháng 7 theo thỏa thuận giữa hai bên, sau khi báo chí địa phương công bố bản vẽ xác nhận sự tham gia của ICE trong dự án.
Ảnh minh họa: Bảng chào Little Saigon trên đường Story Road, San Jose. Nguồn: jleistman20/Mapillary, giấy phép CC BY-SA 4.0.