BOSTON, Massachusetts – Giữa lòng khu phố Fields Corner ở Dorchester, nơi được thành phố Boston chính thức công nhận là "Boston Little Saigon" từ năm 2021 và hiện là nơi sinh sống của khoảng 75% người Mỹ gốc Việt tại thành phố, cộng đồng người Việt vẫn chưa có một đài tưởng niệm vĩnh viễn nào ghi dấu hành trình tị nạn đã đưa hàng chục ngàn gia đình đến vùng đất này sau biến cố 30 Tháng Tư, 1975.
Dự án mang tên "1975: A Vietnamese Diaspora Memorial" (1975: Đài Tưởng Niệm Người Việt Hải Ngoại), do nghệ sĩ Ngọc-Trân Vũ – người lớn lên tại Dorchester trong một gia đình tị nạn – khởi xướng từ năm 2021, đề xuất xây dựng một công trình công cộng tại Town Field Park, ngay trung tâm khu Little Saigon. Sau hơn ba năm vận động, tổ chức các buổi đối thoại cộng đồng liên thế hệ và huy động sự ủng hộ từ hàng chục tổ chức địa phương như VietAID, Boston Little Saigon, Asian American Resource Workshop và thư viện công cộng Fields Corner, dự án vẫn đang chờ thành phố Boston cấp đất công để triển khai.
Trong một bài viết trên chuyên mục Ý Kiến của nhật báo Boston Globe hồi Tháng Tư năm nay, chính nghệ sĩ Ngọc-Trân Vũ đã lên tiếng: "Boston thường tự hào là 'thành phố của sự thuộc về.' Nhưng cảm giác thuộc về phải được thể hiện qua những nơi chốn chúng ta tạo dựng, những lịch sử chúng ta tôn vinh." Bà nhấn mạnh rằng dù đã vận động suốt ba năm với sự tham gia đông đảo của cư dân, nghệ sĩ và các tổ chức cộng đồng, phía thành phố "phần lớn vẫn chưa hồi đáp."
Theo ước tính, dự án cần khoảng 500,000 đô la để hoàn thành, trong đó riêng phần vận động cộng đồng đã tiêu tốn khoảng 100,000 đô la. Đến nay, nhóm thực hiện đã nhận được 75,000 đô la từ Văn Phòng Nghệ Thuật và Văn Hóa của Thị Trưởng Boston cùng 30,000 đô la từ New England Foundation for the Arts, và đang tiếp tục gây quỹ cộng đồng để đạt mục tiêu 100,000 đô la còn lại.
Khác với đài tưởng niệm hiện có trên đại lộ Morrissey Boulevard – vốn chỉ ghi danh 79 quân nhân Mỹ gốc địa phương tử trận tại Việt Nam – dự án "1975" hướng đến việc kể lại câu chuyện từ góc nhìn của chính các gia đình người Việt: những thuyền nhân vượt biển, cựu quân nhân Việt Nam Cộng Hòa từng trải qua trại cải tạo, những bà mẹ ở lại chờ tin chồng con, và cả thế hệ trẻ lớn lên với ký ức được truyền lại. Qua các buổi đối thoại cộng đồng chia theo từng nhóm tuổi – từ các cụ cao niên đến thế hệ millennial – người dân đã đóng góp nhiều ý tưởng cho công trình, từ hình ảnh Hai Bà Trưng cưỡi voi, biểu tượng nước trong văn hóa Việt, đến một băng ghế nghỉ chân bằng đồng hoặc tre để gia đình có nơi tưởng niệm.
Giáo sư Peter Kiang, giám đốc chương trình Nghiên Cứu Á Mỹ tại đại học UMass Boston, người từng góp tư liệu lưu trữ cho dự án, so sánh tiềm năng của công trình với bức tường tưởng niệm cựu chiến binh Việt Nam tại Washington, D.C. của kiến trúc sư Maya Lin, cho rằng nghệ thuật công cộng có vai trò chữa lành và trị liệu rất lớn đối với những cộng đồng từng trải qua chiến tranh. Đối với nhiều gia đình tị nạn tại Fields Corner, một đài tưởng niệm chính thức không chỉ là biểu tượng – đó còn là lời khẳng định rằng hành trình của họ, và của cha ông họ, xứng đáng có một chỗ đứng vĩnh viễn trong lịch sử thành phố mà họ đã chọn làm quê hương thứ hai.
Hiện dự án vẫn đang chờ thành phố Boston phản hồi về việc cấp đất công tại Town Field Park. Cộng đồng người Việt tại Massachusetts, tập trung đông nhất quanh khu Dorchester và các vùng phụ cận, tiếp tục theo dõi sát diễn biến của dự án được xem là mang tính biểu tượng này đối với thế hệ tị nạn đầu tiên lẫn con cháu họ.