Phim lịch sử ở Việt Nam đang đối mặt với một thách thức lớn: áp lực tái hiện hoàn hảo các nhân vật và sự kiện lịch sử, thường làm lu mờ giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Tranh luận này thường bùng nổ khi công bố thông tin tuyển chọn diễn viên cho các vai lịch sử, với công chúng ngay lập tức tập trung vào việc diễn viên có giống với người thật hay không.
Một ví dụ điển hình là cuộc thảo luận xoay quanh việc diễn viên Tăng Thanh Hà được cân nhắc cho vai Hoàng hậu Nam Phương. Tương tự, quá trình tìm kiếm nữ diễn viên hóa thân vào vai Võ Thị Sáu trong phim “Đất Đỏ” cho thấy thách thức này vẫn tiếp diễn, khi mặc dù đã xem xét 1.200 ứng viên, vai nữ chính vẫn chưa được lựa chọn. Các nhà làm phim thường bị giằng co giữa kỳ vọng công chúng về một hình ảnh chân thực trên màn ảnh và độ chính xác lịch sử.
Nguyễn Tùng Lâm, một trợ lý đạo diễn có kinh nghiệm trong các dự án lịch sử, nhận định rằng việc tuyển chọn đang ngày càng khó khăn. Ông nhận thấy rằng sự đánh giá của công chúng bắt đầu sớm hơn, thường chỉ từ một hình ảnh quảng cáo hoặc đoạn teaser ngắn. Các nền tảng truyền thông xã hội khuếch đại điều này, biến mỗi khán giả thành một “nhà phê bình” phân tích từ từng nét mặt đến trang phục, làm ảnh hưởng đến bộ phim ngay trước khi phát hành.
Tiến sĩ Nguyễn Văn Trình từ Học viện Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh rằng internet đã thay đổi cách công chúng tiêu thụ thông tin. Với việc dễ dàng truy cập vào tài liệu lịch sử, nghiên cứu và ý kiến học giả, khán giả chủ động hơn trong việc kiểm tra chi tiết trên màn ảnh với dữ liệu lịch sử. Dù sự quan tâm này tích cực và nâng cao trách nhiệm của điện ảnh trong việc làm phim, nó có mặt trái: xác minh sự thật có thể trở thành tiêu chí duy nhất để đánh giá một bộ phim.
Tiến sĩ Trình nhấn mạnh rằng điện ảnh là nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh, không phải là sách giáo khoa hay nghiên cứu lịch sử. Dù độ chính xác lịch sử rất quan trọng trong các bộ phim dựa trên nhân vật có thật, không có nghĩa rằng mọi yếu tố đều phải giống hoàn toàn. Ông cho rằng sức mạnh sáng tạo của điện ảnh nằm ở việc khám phá cuộc sống nội tâm, xung đột và biến đổi tâm lý của các nhân vật lịch sử, những khía cạnh thường thiếu trong tài liệu lịch sử. Nếu chỉ đánh giá qua ngoại hình, các bộ phim có nguy cơ trở thành những cuộc thi trang phục, diễn xuất, ngôn ngữ điện ảnh và diễn giải nhân vật bị xem nhẹ.
Nhìn vào điện ảnh quốc tế, nhiều diễn xuất biểu tượng được tôn vinh không chỉ vì sự giống nhau về ngoại hình mà còn vì chiều sâu nghệ thuật. Chẳng hạn, Marion Cotillard với vai Édith Piaf trong “La Vie en Rose” đã nhận giải Oscar dù có những khác biệt rõ rệt về thể hình. Tương tự, Charlize Theron trong vai Aileen Wuornos ở “Monster” được khen ngợi vì khả năng truyền tải nội tâm nhân vật, không phải vì giống nhau về ngoại hình, cũng giúp cô giành giải Oscar.
Thách thức đối với điện ảnh Việt Nam là rõ ràng: dù có bề dày lịch sử và những nhân vật hấp dẫn như Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Nguyễn Trãi và Hoàng hậu Nam Phương, vẫn thiếu các hình tượng điện ảnh sâu sắc, bền vững trong công chúng. Không như các ví dụ toàn cầu nơi những diễn viên như Daniel Day-Lewis trong vai Abraham Lincoln hay Cillian Murphy trong vai J. Robert Oppenheimer đã tạo dấu ấn văn hóa, điện ảnh Việt Nam gặp khó khăn trong việc tạo ra những hình tượng văn hóa lâu bền. Ngay cả ở các nền điện ảnh châu Á khác, những nhân vật như Võ Tắc Thiên của Trung Quốc hay vua Sejong của Hàn Quốc đã trở thành biểu tượng văn hóa qua phim ảnh và truyền hình.
Áp lực đạt được sự giống hoàn hảo về ngoại hình đôi khi lấn át những khía cạnh quan trọng của storytelling và phát triển nhân vật, có thể cản trở việc tạo ra những câu chuyện lịch sử mạnh mẽ, đáng nhớ, thực sự làm giàu thêm ký ức văn hóa của quốc gia.