Chỉ mới 13 tháng tuổi khi rời Việt Nam, bà Ngọc Nga Thị Nguyễn – nay mang tên Mỹ Zena Krogedal và sống tại Salisbury, North Carolina – không nhớ gì về chuyến bay định mệnh đưa gia đình mình thoát khỏi Sài Gòn trong những ngày cuối tháng Tư năm 1975. Nhưng suốt mấy chục năm qua, bà vẫn luôn tìm đến những cựu chiến binh Mỹ, đặc biệt là các cựu chiến binh chiến tranh Việt Nam, để nói với họ một câu duy nhất: “Cảm ơn ông đã cứu gia đình tôi.”
Câu chuyện của bà bắt đầu từ trước khi bà chào đời. Cha bà, ông Nhiên Nguyễn, năm 17 tuổi đang học năm cuối trung học thì một người anh trai của ông tử trận khi chiến đấu chống quân Việt Cộng. Đau đớn và phẫn nộ, ông bỏ học, gia nhập Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Trong một lần đi công tác, ông đạp trúng mìn, suýt đạp thêm quả thứ hai, khiến chân và cổ chân trái bị vỡ nát và phải giải ngũ vì lý do y tế. Không còn có thể tiếp tục cầm súng, ông chuyển sang nghề lái taxi và dạy lái xe, rồi gặp và cưới bà Ninh Nguyễn.
Sau đó ông xin được việc làm lái xe riêng cho một trung tá tại Văn Phòng Tùy Viên Quốc Phòng Mỹ (DAO) ở Sài Gòn. Đó là công việc đã thay đổi toàn bộ số phận gia đình. Ngày 24 tháng Tư năm 1975, khi bà Krogedal mới 13 tháng tuổi, ông Nhiên đi làm như thường lệ thì được cấp trên báo tin: về nhà đón vợ con, quay lại phi trường Tân Sơn Nhất ngay trong đêm vì có chuyến bay rời Việt Nam.
“Nghe kể lại, tôi thấy đó chắc chắn là một ngày tồi tệ,” bà Krogedal nói, “vì không chỉ mất việc, mà còn mất cả một đất nước, và phải vội vàng nói lời tạm biệt với bất cứ ai có thể.” Trước khi ra phi trường, cha bà còn đổi sang một chiếc xe lớn hơn để chở thêm được nhiều người, rồi chạy một vòng cuối hỏi xem còn ai muốn đi cùng không – vì khi đó mọi người đã cảm nhận được Sài Gòn sắp thất thủ, chỉ không biết chính xác lúc nào. Có người đi, có người từ chối vì không muốn bỏ lại quê hương, gia đình.
Mẹ bà kể rằng phi trường hôm đó hỗn loạn, người ta chen chúc nhau lên chiếc vận tải cơ C-130 chật như nêm cối. Không ai biết máy bay sẽ đưa họ đến đâu. Vì cha đã làm việc cho chính phủ Mỹ, ở lại không còn là một lựa chọn an toàn. “Chúng tôi bỏ lại tất cả những gì mình biết, bỏ lại văn hóa, bỏ lại người thân,” bà Krogedal nói. Đó không phải là một lời mời “hãy đến Mỹ” – mà chỉ đơn giản là “chúng ta phải rời Việt Nam, ông/bà có muốn đi cùng không.”
Trên đường di tản, máy bay dừng tiếp nhiên liệu ở Hawaii, nơi cha bà gặp lại người cấp trên cũ và được đưa 10 đô la. “Cha tôi luôn nói, lúc đặt chân lên đất Mỹ, ông chỉ có 10 đô la trong túi, bộ đồ trên người, một người vợ, một đứa con gái, và một ít hy vọng,” bà kể. Trong khi nhiều gia đình tị nạn khác được đưa đến Guam, Malaysia, Thái Lan hay Singapore, gia đình bà may mắn được chuyển từ Guam sang Trại Camp Pendleton ở California – nơi họ sống suốt sáu tháng trong tình trạng phải chờ đợi, không biết tương lai sẽ ra sao.
Vì còn quá nhỏ, bà Krogedal không có nhiều ký ức về khoảng thời gian ở trại tị nạn, và cha mẹ bà cũng ít khi kể lại chi tiết vì không muốn khơi lại những tổn thương cũ. Điều bà nhớ được qua lời kể là các quân nhân Mỹ trong trại rất tốt bụng, và gia đình bà có cả cha mẹ đỡ đầu ngay trong trại – nơi bà tin rằng mình đã được rửa tội. Sau Camp Pendleton, gia đình được một người đỡ đầu (sponsor) đưa về Arizona, sống ở Phoenix rồi định cư lâu dài tại Flagstaff.
Tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai của bà, và mãi đến khi đi học bà mới bắt đầu nói được. Cha mẹ bắt hai con gái – bà và em gái Leonna, sinh năm 1981 – chỉ nói tiếng Việt trong nhà, không phải vì kỳ thị tiếng Anh, mà để hai chị em học tiếng Anh chuẩn từ nhà trường, đồng thời giữ được tiếng mẹ đẻ. Cha bà từng bị từ chối nhận vào làm lao công vì không có bằng trung học do bỏ học giữa đường. Không nản lòng, ông đi học bổ túc lấy bằng GED, rồi quyết định học đại học ngành khoa học máy tính, vừa đi làm toàn thời gian vừa nuôi gia đình nhỏ, và tốt nghiệp chỉ trong ba năm rưỡi.
Lớn lên “rất Mỹ,” bà Krogedal thừa nhận từng xem tự do là điều hiển nhiên, mãi đến khi trưởng thành, có con, bà mới hiểu được cái giá mà cha mẹ đã phải trả. Khi trở thành chuyên viên nha khoa (dental hygienist), mỗi lần gặp một cựu chiến binh từng phục vụ tại Việt Nam ngồi trên ghế của mình, bà đều nói lời cảm ơn. “Ông đã cứu mạng tôi,” bà nói với họ, và không ít người đã bật khóc, nói rằng chưa từng được ai cảm ơn như vậy.
Hiện bà Krogedal là chuyên viên địa ốc (real estate broker) với Keller Williams, chuyên phục vụ gia đình quân nhân, cựu chiến binh và nhà đầu tư. Bà giữ chức chủ tịch chi hội Hiệp Hội Chuyên Viên Địa Ốc Cựu Chiến Binh (VAREP) mà bà và chồng, ông Chris Krogedal, đồng sáng lập tại North Carolina – tổ chức phi lợi nhuận được HUD công nhận, hỗ trợ nhà ở và quyền lợi vay vốn VA cho cựu chiến binh. Hai vợ chồng còn lập ra Freedom Legacy Foundation, một mục vụ lưu động hỗ trợ cựu chiến binh, lực lượng cứu hộ đầu tiên và gia đình họ.
Mẹ bà, bà Ninh Nguyễn, qua đời năm 2022. Cha và em gái bà hiện sống tại Las Vegas. Với bà Krogedal, vòng tròn cuộc đời đã khép lại theo một cách đặc biệt: “Những cựu chiến binh đã chiến đấu cho giấc mơ Mỹ của tôi, giờ tôi có thể tiếp tục chiến đấu cho giấc mơ của họ.” Đối với cộng đồng người Việt tị nạn khắp nước Mỹ, câu chuyện của bà là một lời nhắc: tự do mà nhiều gia đình đang có hôm nay từng được đánh đổi bằng máu, nước mắt, và sự hy sinh của rất nhiều người – cả người Việt và người Mỹ.