Một câu nói chế giễu thời trung học đã thay đổi cả cuộc đời của một cậu bé gốc Việt lớn lên trên đất Mỹ. Trong một cuộc phỏng vấn đặc biệt với Đài Tiếng Nói Hoa Kỳ (VOA), Giáo sư Alex Thái Đình Võ — hiện giảng dạy và nghiên cứu tại Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ, Đại học Texas Tech — đã kể lại hành trình từ một đứa trẻ tị nạn bị bạn học chế nhạo “gia đình mày thua là đúng rồi” trở thành một trong những sử gia trẻ có tiếng nói riêng về lịch sử Việt Nam Cộng Hòa.
Câu chuyện bắt đầu khi Alex Thái, lúc đó mới học lớp 7-8, xem một bộ phim tài liệu về chiến tranh Việt Nam trong lớp học ở Mỹ. Một người bạn hỏi gia đình anh thuộc phe nào, và khi biết gia đình thuộc miền Nam, cậu bạn ấy buông lời chế nhạo khiến Alex Thái bắt đầu tự hỏi: “thua là đúng rồi” thực sự nghĩa là gì? Từ đó, anh xin phép cha cho đọc mọi cuốn sách viết về Việt Nam trong nhà, mở đầu cho một hành trình nghiên cứu kéo dài hàng chục năm.
Theo học tại Đại học California, Berkeley — nơi từng nổi tiếng với phong trào phản chiến — Alex Thái nhận ra nhiều góc nhìn học thuật về cuộc chiến Việt Nam khá một chiều, thường coi Việt Nam Cộng Hòa là “con rối của Hoa Kỳ”. Việc anh lên tiếng phản biện từng khiến anh bị giáo sư cho điểm F trừ, kèm lời phê rằng anh “chưa thoát ra được sự cay đắng của việc gia đình thua cuộc”. Thay vì bỏ cuộc, trải nghiệm đó lại thôi thúc Alex Thái từ bỏ giấc mơ làm luật sư để theo đuổi ngành sử học, với mong muốn mang lại một góc nhìn đa chiều hơn cho cả người Việt lẫn người Mỹ.
Trên hành trình nghiên cứu, Alex Thái đối mặt với cản trở từ cả hai phía: giới học thuật Mỹ từng xem nhẹ nghiên cứu của anh vì cho rằng anh chỉ là “con em của VNCH”, trong khi tại Việt Nam, anh từng nhận cảnh báo từ chính quyền về những đề tài “nhạy cảm” như cải cách ruộng đất, vụ án Nhân Văn Giai Phẩm, hay các trại tù cải tạo. Dù vậy, những công trình nghiên cứu công phu của anh — được biên soạn cùng một nhóm học giả gốc Việt — đã trở thành bộ sách sử được giới học thuật Mỹ đánh giá cao, hiện đang được giới thiệu tại nhiều bang nhằm đưa vào chương trình giảng dạy.
Một chi tiết đáng chú ý trong cuộc phỏng vấn là khi Alex Thái được mời tham gia dự án tìm hài cốt quân nhân miền Bắc cho chính phủ Mỹ. Dù đó là phía từng đối đầu với cha mình — một người từng trải qua tù cải tạo — người cha vẫn ủng hộ không chút do dự, vì “khi ngã xuống, tất cả đều là người Việt Nam”.
Câu chuyện của Giáo sư Alex Thái Đình Võ chạm đến một vấn đề mà nhiều gia đình người Việt tại Mỹ, đặc biệt là thế hệ 30-65 tuổi, vẫn còn trăn trở: làm sao để lịch sử được ghi nhận công bằng, và làm sao để hòa giải thực sự bắt đầu từ việc nhìn nhận sự tồn tại của nhau. Quý vị có thể xem toàn bộ cuộc phỏng vấn trên VOA để hiểu rõ hơn hành trình đầy cảm hứng này.