Một loạt dự luật do các dân biểu Thung Lũng Silicon soạn thảo nhằm buộc đặc vụ di trú liên bang (ICE) chịu trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi người bị giam giữ hiện đang nằm trên bàn Thống Đốc California Gavin Newsom, chờ ông ký ban hành hoặc phủ quyết trước hạn chót ngày 30 tháng 9. Đây là diễn biến mới nhất trong cuộc đấu tranh pháp lý kéo dài nhiều tháng qua tại Bắc California, nơi có Quận Santa Clara — địa bàn sinh sống của cộng đồng người Việt đông đảo bậc nhất ngoài Việt Nam — đang là một trong những khu vực bị ICE nhắm tới nhiều nhất trong các chiến dịch truy quét có chủ đích.
Các dự luật ra đời sau hàng loạt báo cáo về điều kiện giam giữ tồi tệ tại các trại ICE, từ cáo buộc lạm dụng tình dục, thức ăn mất vệ sinh, đến chăm sóc y tế thiếu thốn. Kể từ đầu nhiệm kỳ hai của Tổng Thống Trump, đã có hơn 50 người tử vong trong các trại giam ICE — mức cao nhất trong ít nhất một thập niên.
Nổi bật trong gói dự luật là AB 1633, do Dân Biểu Alex Lee (đại diện Bắc San Jose, Milpitas, Fremont, Newark, Sunol) và Dân Biểu Ash Kalra (đại diện Đông San Jose và Nam Hạt) đồng bảo trợ, dẫn đầu bởi Dân Biểu Matt Haney ở San Francisco. Nếu được ký, dự luật sẽ đánh thuế 25% lên các công ty tư nhân điều hành trại giam di trú kể từ ngày 1/7/2028, số tiền thu được dùng để tài trợ dịch vụ di trú. “ICE và các công ty trục lợi của họ đang bắt giữ hàng chục ngàn người vô tội và giam họ trong các trại tạm giam,” ông Lee nói.
Hai tập đoàn tư nhân lớn nhất trong ngành, CoreCivic và The GeoGroup, hiện điều hành nhiều trại giam ICE tại California, trong đó có trại Otay Mesa ở Quận San Diego, trại California City ở Quận Kern, và trại Adelanto ở Quận San Bernardino. Lợi nhuận của hai công ty này tăng vọt dưới thời chính quyền Trump: riêng năm 2025, CoreCivic thu về 2,2 tỷ đô và GeoGroup thu 2,6 tỷ đô.
Ngoài thuế lên trại giam tư nhân, một loạt dự luật khác cũng đang chờ chữ ký ông Newsom: Thượng Viện Bill 942 — được gọi là “Đạo Luật Quyền Của Người Bị Giam Giữ Dân Sự” — do Thượng Nghị Sĩ Kalra và Dave Cortese đồng soạn thảo, bảo đảm người bị giam có quyền được chăm sóc nhân đạo, điều kiện sống an toàn và thực phẩm lành mạnh. SB 1367, do Thượng Nghị Sĩ Sabrina Cervantes ở Riverside dẫn đầu, sẽ ngăn thành phố hoặc quận phê duyệt đất để xây mới hoặc chuyển đổi cơ sở thành trại giam ICE. AB 2760 sẽ cấm đặc vụ liên bang cũng như cảnh sát địa phương và tiểu bang sử dụng găng tay chích điện — phản ứng trước kế hoạch của chính quyền Trump chi đến 20 triệu đô cho loại thiết bị này. SB 873 nhắm ngăn ICE bắt người ngay tại tòa án, còn SB 747 — “Đạo Luật No Kings” do Thượng Nghị Sĩ Scott Wiener dẫn đầu — sẽ cho phép người dân kiện ICE vì vi phạm hiến pháp. AB 1806 yêu cầu Bộ Trưởng Tư Pháp tiểu bang điều tra các vụ đặc vụ di trú giết người không vũ trang; kể từ 2025, đặc vụ liên bang đã bắn ít nhất 23 người và giết 6 người, trong đó có 3 công dân Mỹ.
Một dự luật khác, AB 2465 do ông Lee dẫn đầu, nhắm ngăn các nhà thầu của ICE — trong đó có công ty công nghệ Palantir, đơn vị cung cấp phần mềm khai thác dữ liệu giúp theo dõi người nhập cư — nhận trợ cấp hoặc khoản vay từ tiểu bang. ICE hiện trả cho Palantir 30 triệu đô đến năm 2027; chỉ riêng quý 2 năm 2026, Palantir thu về 809 triệu đô từ các hợp đồng chính phủ.
Tại Quận Santa Clara, nơi chưa xảy ra các chiến dịch truy quét quy mô lớn như ở Los Angeles hay Minneapolis, khu vực này vẫn được xem là một trong những nơi bị nhắm mục tiêu nhiều nhất, theo mạng lưới phản ứng nhanh của tổ chức SIREN (Services, Immigrant Rights and Education Network). Từ đầu năm 2025 đến tháng 6/2026, đã có 232 cư dân trong quận bị bắt giữ. Nỗi lo sợ ICE khiến nhiều học sinh gốc Việt và các cộng đồng nhập cư khác ở San Jose không dám đến trường, làm chậm hoạt động buôn bán tại nhiều khu thương mại, và khiến không ít cư dân không giấy tờ chọn cách tự rời khỏi nước Mỹ.
“Chúng tôi có thân chủ và thành viên cộng đồng từng phải chịu đựng điều kiện khủng khiếp trong các cơ sở này,” ông Huy Tran, Giám Đốc Điều Hành SIREN, chia sẻ. “Ngành công nghiệp này được xây dựng trên nỗi đau, và AB 1633 cùng AB 2465 khẳng định rõ ràng rằng California sẽ không để việc trục lợi vô đạo đức này tiếp tục mà không bị kiểm soát.”
Diễn biến này tiếp nối cuộc chiến pháp lý tại Nam Hạt Santa Clara, nơi một thẩm phán liên bang mới đây nghiêng về việc chặn kế hoạch xây cơ sở giam giữ ICE gần Gilroy, được 27 học khu trong quận đồng loạt phản đối. Với hai mặt trận — pháp lý ở tòa án và lập pháp ở Sacramento — cộng đồng người Việt tại Bắc California, từ San Jose đến Little Saigon, đang theo dõi sát từng bước đi của Thống Đốc Newsom trước hạn chót cuối tháng này.