Sau hơn một năm bị giam giữ tại Nam Sudan — một quốc gia không phải là quê hương và chìm trong xung đột vũ trang — ông Tuấn Phan, 44 tuổi, người Việt Nam sống tại Mỹ từ nhỏ, cuối cùng đã được hồi hương về Việt Nam vào ngày 19 tháng 6 năm 2026.
Câu chuyện của Tuấn Phan là biểu tượng điển hình cho làn sóng trục xuất gây tranh cãi của chính quyền Trump — và là lời cảnh báo thực tế đối với hàng chục nghìn người Việt đang sống tại Mỹ với lệnh trục xuất còn hiệu lực.
Đến Mỹ từ năm nhỏ, bị trục xuất về một đất nước xa lạ
Theo hồ sơ tòa án, Tuấn Phan đến Mỹ năm 1991 khi chỉ mới khoảng 9 tuổi. Lớn lên tại Mỹ, năm 2000, khi vừa bước qua tuổi 18, ông bị kết án 25 năm tù sau một vụ nổ súng liên quan đến băng nhóm. Sau khi mãn hạn tù vào tháng 3 năm 2025, ông lập tức bị Sở Di trú và Kiểm soát Biên giới (ICE) bắt giữ.
Tháng 5 năm 2025, Phan là một trong tám người bị đưa lên máy bay quân sự để trục xuất — ban đầu bị chặn bởi phán quyết tòa liên bang, nhưng sau đó được Tòa án Tối cao cho phép. Đến tháng 7 năm 2025, nhóm này đặt chân xuống Juba, thủ đô Nam Sudan — một đất nước họ chưa từng đặt chân đến, đang chìm trong khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng.
14 tháng giam cầm trong điều kiện thiếu giám sát độc lập
Trong thời gian bị giam tại Nam Sudan, Tuấn Phan và các bạn đồng hành sống trong một ngôi nhà có hàng rào và lính gác vũ trang. Báo cáo của Thượng viện Mỹ cho thấy hầu như không có ai được vào thăm ngoài các quan chức Nam Sudan — không có tổ chức nhân quyền, không có luật sư, không có người thân.
Michael Bochenek của tổ chức Human Rights Watch cảnh báo: “Việc không có ai vào thăm đồng nghĩa với việc không có ai độc lập kiểm tra điều kiện giam giữ, và đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về việc liệu Nam Sudan có tuân thủ các tiêu chuẩn nhân quyền cơ bản hay không.”
Cuối cùng vào ngày 19/6/2026, Bộ Ngoại giao Nam Sudan xác nhận ông Tuấn Phan đã được hồi hương về Việt Nam — kết thúc hành trình đầy đau khổ kéo dài hơn 14 tháng.
Còn hơn 8,600 người Việt khác đang chờ đợi số phận tương tự
Câu chuyện của Tuấn Phan không đơn độc. Theo dữ liệu từ Tổ chức Người Việt Mỹ (VAO), hiện có hơn 8,600 người Việt, người H’Mông và các dân tộc thiểu số khác đang có lệnh trục xuất tại Mỹ. Chỉ riêng trong năm 2025, chính quyền Trump đã trục xuất 676 người về Việt Nam — con số cao nhất từ trước đến nay trong một năm.
Phần lớn những người này đến Mỹ từ thời còn nhỏ sau chiến tranh, có gia đình, con cái và cả cuộc đời tại đây. Nhiều người bị trục xuất vì những tội phạm mà họ đã thi hành xong hình phạt từ nhiều thập kỷ trước.
Tại Quốc hội, Dân biểu Judy Chu và các đồng nghiệp đã tái giới thiệu Đạo luật Bảo vệ Người Tị nạn Đông Nam Á 2026 (SEADRA), nhằm bảo vệ hơn 15,000 người có lệnh trục xuất và mở đường hồi hương cho hơn 2,000 người đã bị trục xuất về Việt Nam, Campuchia và Lào. Tuy nhiên, dự luật vẫn chưa được thông qua.
Bạn cần làm gì ngay bây giờ?
Nếu bạn hoặc người thân có lệnh trục xuất, hoặc đang lo lắng về tình trạng cư trú, đây là thời điểm quan trọng để tham khảo ý kiến luật sư di trú. Các tổ chức hỗ trợ cộng đồng như VAO (vaousa.org) và Asian Law Caucus có thể tư vấn miễn phí hoặc chi phí thấp.
Nguồn: PBS NewsHour, 19/6/2026 | Văn phòng Dân biểu Judy Chu