Nửa thế kỷ trước, một năm sau ngày Sài Gòn thất thủ, những người tị nạn Việt Nam đầu tiên đặt chân đến Chicago đã ngồi lại với nhau và tự hỏi: ai sẽ giúp những đồng hương đến sau mình? Câu trả lời là Hội Người Việt Tiểu Bang Illinois (Vietnamese Association of Illinois – VAI), thành lập năm 1976 với một tôn chỉ giản dị nhưng bền bỉ: người tị nạn dẫn dắt công tác hỗ trợ người tị nạn. Năm mươi năm sau, tổ chức này vẫn là điểm tựa của cộng đồng người Việt vùng Chicago, và cuối tuần này họ tổ chức đêm nhạc kỷ niệm 50 năm với sự góp mặt của ban nhạc Saigon Jazz Revival đến từ New Orleans cùng ca sĩ Carol Kim, người được mệnh danh là “Nữ hoàng nhạc Soul” của Việt Nam.
Bà Vân Huynh, hiện là giám đốc điều hành VAI, kể rằng bà bắt đầu gắn bó với hội hơn mười năm trước trong vai trò tình nguyện viên, dạy tiếng Anh và dịch báo cho người lớn tuổi. Công việc ấy giúp bà vừa trau dồi tiếng Việt, vừa thỏa mãn khao khát được kết nối sâu hơn với cộng đồng. “Ngay sau khi làn sóng tị nạn đầu tiên định cư ở Chicago, mọi người đã tụ họp lại và nói với nhau: chúng ta cần giúp những người sẽ đến sau,” bà Huynh chia sẻ về tinh thần thành lập hội. “Họ xây dựng một tổ chức với tầm nhìn rằng công tác hỗ trợ người tị nạn phải do chính người tị nạn dẫn dắt.”
Từ một nhóm tình nguyện nhỏ, VAI nay vận hành với ngân sách 10 triệu đô la mỗi năm, cung cấp hàng loạt chương trình: lớp học sau giờ tan trường cho học sinh từ mẫu giáo đến lớp 8, lớp Anh văn và ôn thi quốc tịch cho người lớn, dịch vụ chăm sóc tại nhà cho người cao niên, hỗ trợ pháp lý di trú, tổ chức sự kiện văn hóa và các chương trình tương trợ cộng đồng. Dù hơn phân nửa số người được hội giúp đỡ là người gốc Việt, VAI những năm gần đây còn mở rộng phục vụ người tị nạn từ Cameroon, Eritrea, Ethiopia, Syria và Iraq, đồng thời từng hỗ trợ các gia đình di dân nói tiếng Tây Ban Nha trong đợt khủng hoảng người nhập cư được xe buýt chở đến Chicago từ biên giới phía Nam.
Trụ sở của VAI nằm gần khu Argyle ở Uptown, còn được biết đến với tên gọi “Little Saigon” của Chicago. Theo số liệu khảo sát cộng đồng Mỹ năm 2021, tiểu bang Illinois có khoảng 40.000 người gốc Việt sinh sống, một nửa trong số đó tập trung ở Cook County. Bà Huynh cho biết khu phố Argyle vẫn được duy trì bởi những gia đình và người cao niên đã sống nhiều thế hệ tại đây, nhưng đã đổi thay nhiều sau đại dịch COVID-19 khi không ít gia đình chuyển ra vùng ngoại ô. Nhiều cư dân bày tỏ mong muốn khu phố được hồi sinh với sức sống từng có vào thập niên 1980-1990. Những vấn đề khác mà cộng đồng người Việt ở Chicago đang đối mặt gồm nhà ở giá phải chăng, khả năng tiếp cận phúc lợi công và chính sách thực thi di trú.
Đêm nhạc kỷ niệm 50 năm, mang chủ đề “Hai Quê Hương, Một VAI” (Two Homes, One VAI), diễn ra tối thứ Bảy tại Live Bash và đã bán hết vé từ trước. Chương trình do Saigon Jazz Revival và ca sĩ Carol Kim trình diễn nhằm kết nối nhịp sống về đêm của Sài Gòn trước 1975 với truyền thống nhạc jazz lâu đời của Chicago. “Một thế kỷ trước, các nhạc sĩ đã mang dòng nhạc của người Mỹ da đen miền Nam – thứ sau này trở thành nhạc jazz – từ New Orleans đến Chicago, nơi nó tiếp tục phát triển qua những sự kết hợp và cộng đồng mới,” đạo diễn sáng tạo Marion Hoàng Ngọc Hill nói về ý tưởng chương trình. Theo bà Huynh, đêm nhạc còn là dịp tôn vinh những người tị nạn và di dân Việt đã gây dựng cộng đồng sau chiến tranh, đồng thời chào đón thế hệ trẻ đang tiếp nối.
Ở cột mốc nửa thế kỷ, bà Huynh nói VAI đang suy nghĩ nhiều về việc gìn giữ ký ức trong khi mở ra những câu chuyện mới. “Trải nghiệm của những làn sóng tị nạn đầu tiên rất khác với trải nghiệm của người trẻ hôm nay… Trong cộng đồng người Việt, tôi thường thấy một sự giằng co thường trực giữa việc muốn nhớ về chiến tranh và muốn quên đi chiến tranh, cùng một lúc. Với người trẻ, câu hỏi đặt ra là: câu chuyện của chúng ta, ngoài chiến tranh ra, còn là gì?” bà chia sẻ. Đó cũng là tinh thần mà VAI muốn mang vào lễ kỷ niệm lần này: không chỉ nhìn lại một chặng đường đã qua, mà còn mở ra một tầm nhìn mới cho những thế hệ người Việt tiếp theo tại vùng Trung Tây nước Mỹ.