Chiều thứ Tư 24 tháng 6 vừa qua, tại thành phố Novato, miền bắc California, đã diễn ra một buổi lễ nhỏ nhưng mang ý nghĩa lịch sử lớn lao đối với cộng đồng người Việt tại Mỹ: lễ cắt băng khánh thành bảng lưu niệm Trung Tâm Trung Chuyển Hamilton (Hamilton Transit Center), nơi từng đón nhận 180.000 người tị nạn Đông Nam Á, phần lớn là người Việt, trong giai đoạn 1980-1983.
Theo phóng sự phỏng vấn của ký giả Joaquin Nguyễn Hòa gửi cho BBC News Tiếng Việt từ San Jose, rất ít người Việt tại Mỹ từng nghe đến tên Novato, dù thành phố nhỏ bé này đã đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong hành trình định cư của gần hai thế hệ người Việt tị nạn đầu tiên.
Hamilton từng là một sân bay quân sự nhỏ, nằm gần căn cứ không quân Travis và các đầu mối giao thông quốc tế như phi trường San Francisco, cảng Oakland. Khi Sài Gòn thất thủ năm 1975 kéo theo làn sóng thuyền nhân ồ ạt rời Việt Nam, sân bay này được chuyển đổi thành trại trung chuyển, giúp hàng trăm ngàn người tị nạn có nơi tạm trú trong lúc chờ thân nhân hoặc các tổ chức tôn giáo, xã hội hoàn tất thủ tục bảo trợ.
Ông James Gildea, cựu giám đốc điều hành trung tâm, kể lại rằng công việc suốt ba năm đó không hề dễ dàng, đặc biệt là việc tìm thông dịch viên. Bà Betty Wong, thông dịch viên của Tổ chức Di dân Quốc tế (IOM), cho biết nhiều người trong số họ cũng vừa chân ướt chân ráo đến Mỹ, vẫn còn bỡ ngỡ nơi xứ lạ nhưng vẫn tình nguyện giúp đỡ đồng hương. Cựu giáo sư Chung Hoàng Chương và ông Văn Lý, những người từng có mặt tại Hamilton thời đó, cũng chia sẻ ký ức về những ngày đầu bỡ ngỡ nơi đất khách.
Hơn 100 người đã đến dự buổi lễ, trong đó có khoảng 30 người Việt sống tại Novato và vùng phụ cận, cùng các quan chức thành phố, quận Marin. Buổi lễ khép lại bằng ca khúc “Việt Nam, Việt Nam” của cố nhạc sĩ Phạm Duy, do nhóm ca viên thuộc Trung Tâm Văn Hóa Người Mỹ Gốc Việt Bắc Vùng Vịnh San Francisco vừa thành lập trình bày.
Đáng chú ý, bài phỏng vấn còn hé lộ một chi tiết ít người biết: trong lúc chuẩn bị sự kiện, ban tổ chức từng định treo cờ đỏ sao vàng vì cho rằng đa số người tị nạn là người Việt Nam, nhưng một người hoạt động cộng đồng địa phương đã kịp thời lên tiếng phản đối. Cuối cùng, ban tổ chức quyết định không treo cờ nào, dù nhiều người Việt tham dự vẫn mặc áo và đeo bảng tên mang hình cờ Mỹ và cờ vàng ba sọc đỏ.
Câu chuyện lá cờ phản ánh một thực tế: sự nhạy cảm lịch sử của cộng đồng người Việt hải ngoại không phải lúc nào cũng được các tổ chức địa phương, vốn không có nhiều người Việt sinh sống (Marin chỉ khoảng hơn 2.000 người), hiểu tường tận.
Đối với nhiều gia đình người Việt tại Mỹ, đặc biệt là thế hệ đã qua tuổi 50, câu chuyện về Hamilton Transit Center là một mảnh ký ức chung, nhắc nhở về hành trình gian nan để có được cuộc sống hôm nay. Buổi lễ tại Novato, dù nhỏ, đã góp phần lưu giữ một trang sử suýt bị lãng quên.