Các công tố viên của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã cáo buộc cựu Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte với ba tội danh phạm tội chống lại loài người, liên quan đến chiến dịch trấn áp tội phạm ma túy gây tranh cãi từng là dấu ấn trong nhiệm kỳ của ông. Cáo buộc chính xoay quanh việc ông bị cho là liên quan đến ít nhất 76 vụ giết người, trong khuôn khổ một loạt các hành động bị xem là hành quyết ngoài vòng pháp luật, được thực hiện bởi lực lượng cảnh sát và các nhóm vũ trang hoạt động với sự dung túng hoặc đồng lõa của nhà nước.
Sau khi bị bắt vào tháng 3 năm 2025 bởi lực lượng phối hợp giữa cảnh sát Philippines và Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (Interpol), ông Duterte đã được chuyển đến Tòa án Hình sự Quốc tế tại The Hague, Hà Lan, nơi ông hiện đang bị tạm giam chờ xét xử. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi lần đầu tiên một cựu tổng thống Philippines — và cũng là một nhà lãnh đạo châu Á — phải ra tòa vì cáo buộc phạm tội chống lại loài người.
Chiến dịch chống ma túy do ông Duterte phát động từ năm 2016 đến 2022 đã gây rúng động cộng đồng quốc tế vì số lượng người chết quá lớn, phần lớn trong số đó là người nghèo sống ở các khu vực kém phát triển. Trong khi cảnh sát Philippines ghi nhận khoảng 6.200 cái chết trong các chiến dịch trấn áp, nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế khẳng định con số thiệt mạng thực tế cao hơn nhiều. Báo cáo của các nhóm này cho rằng nhiều nạn nhân đã bị giết hại bởi các tay súng giấu mặt, trong những tình huống không minh bạch, và thường không có điều tra độc lập về các vụ việc.
Cuộc điều tra của ICC tập trung vào giai đoạn từ tháng 11 năm 2011 đến giữa tháng 3 năm 2019, bao gồm thời kỳ Duterte giữ chức Thị trưởng thành phố Davao và sau đó là Tổng thống Philippines. Mặc dù Philippines rút khỏi Tòa án Hình sự Quốc tế vào năm 2019, tòa án vẫn giữ quyền tài phán đối với các hành động được cho là mang tính tội ác được thực hiện khi nước này còn là thành viên của Rome Statute, hiệp ước thành lập ICC.
Thời còn là lãnh đạo tại Davao, ông Duterte bị nghi ngờ có liên quan đến một nhóm được mệnh danh là “biệt đội tử thần Davao” — tổ chức bị cáo buộc đã đứng sau hàng trăm vụ hành quyết liên quan đến các đối tượng nghiện hoặc bán ma túy. Theo ICC, hành vi của nhóm này, với sự dung túng từ các cấp chính quyền địa phương, đã góp phần nuôi dưỡng một hệ thống bạo lực có tổ chức, vi phạm nghiêm trọng quyền con người.
Dù chính phủ Philippines nhiều lần từ chối hợp tác, và thậm chí đã ngăn cản các nhà điều tra của ICC vào lãnh thổ, tòa vẫn tiếp tục điều tra dựa trên các bằng chứng thu thập được từ nguồn độc lập và nhân chứng trên khắp thế giới. Các thẩm phán ICC nhận định rằng những cuộc điều tra nội bộ do Bộ Tư pháp Philippines thực hiện đến nay là chưa đủ, chỉ xem xét được một phần rất nhỏ trong số các vụ giết người bị nghi ngờ.
Các tổ chức quốc tế như Human Rights Watch và Ân xá Quốc tế (Amnesty International) đã lên tiếng mạnh mẽ suốt nhiều năm về những hành vi bị cho là vi phạm nhân quyền dưới thời Duterte. Những tổ chức này chỉ ra rằng việc sử dụng bạo lực quá mức và thiếu kiểm soát của lực lượng chức năng không chỉ gây tổn thất nhân mạng nghiêm trọng, mà còn tạo ra hệ thống pháp lý thiếu công bằng, trong đó người nghèo và dễ tổn thương trở thành nạn nhân hàng loạt.
Tại The Hague, ông Duterte đã có lần xuất hiện đầu tiên trước phiên tòa, nơi ông được thông báo chính thức về các cáo trạng đối với mình và quyền lợi hợp pháp theo quy định của Rome Statute. Việc tạm giam nhằm đảm bảo sự có mặt của bị cáo trong suốt quá trình xét xử, đồng thời đảm bảo các quyền của ông được bảo vệ đúng quy trình tố tụng quốc tế.
Trong khi ông Duterte khẳng định chiến dịch chống ma túy là một phương án cần thiết nhằm giải quyết tình trạng bạo lực và nghiện ngập, ICC cho rằng những hành động được thực hiện vượt quá giới hạn luật pháp quốc tế. Việc tiến hành chiến dịch trấn áp tội phạm không thể biện minh cho các hành động vi phạm nhân quyền có hệ thống và kéo dài suốt nhiều năm.
Vụ việc cũng đặt ra một loạt câu hỏi về trách nhiệm của những quan chức khác trong bộ máy chính quyền đã từng tham gia vào việc chỉ đạo hoặc phê duyệt các hoạt động lực lượng, đặc biệt là lực lượng cảnh sát quốc gia và các nhóm đặc nhiệm tại địa phương. Nhiều tổ chức kêu gọi cần mở rộng điều tra để làm rõ trách nhiệm của các cá nhân có liên quan, thay vì chỉ dừng lại ở việc xét xử một mình ông Duterte.
Giới hoạt động nhân quyền đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc Philippines khôi phục tư cách thành viên ICC. Việc gia nhập lại Rome Statute sẽ gửi một thông điệp rõ ràng rằng quốc gia này cam kết với các giá trị chung của cộng đồng quốc tế trong việc chấm dứt tình trạng miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với những tội ác nghiêm trọng.
Vụ án đối với cựu Tổng thống Duterte không chỉ là phép thử đối với hệ thống tư pháp quốc tế, mà còn là minh chứng cho nỗ lực toàn cầu trong việc đảm bảo rằng mọi hành vi vi phạm nhân quyền — dù do ai thực hiện — đều sẽ phải đối mặt với sự trừng phạt công bằng trước pháp luật.