Hơn hai triệu người Mỹ gốc Việt đang sinh sống tại Hoa Kỳ, nhưng câu chuyện về cộng đồng này thường chỉ được nhắc đến qua lăng kính chiến tranh Việt Nam. Một phóng sự đặc biệt của đài PBS News trong chuyên mục nghệ thuật CANVAS đã ghi lại một góc nhìn khác: thế hệ nghệ sĩ gốc Việt tại vùng duyên hải Vịnh Mexico đang kể lại câu chuyện của họ bằng gốm sứ, âm nhạc và ký ức gia đình.
Tại bảo tàng nghệ thuật Ohr-O’Keefe ở thành phố Biloxi, tiểu bang Mississippi, nghệ sĩ gốm Christian Dinh trưng bày những tác phẩm mang đậm dấu ấn tuổi thơ trong một gia đình người Việt đông con. Trên một chiếc bình sứ, anh khắc lại nguyên văn công thức nấu cá hấp của bà nội — trong đó có câu dặn dò quen thuộc: “Con sẽ biết cá chín khi mắt cá chuyển sang màu trắng.” Một tác phẩm khác là chiếc tô cơm khổng lồ, phóng to từ chiếc tô nhựa in hoa quen thuộc trên bàn ăn của biết bao gia đình Việt tại Mỹ — điều mà Dinh gọi đùa là “đồ sứ cao cấp của văn hóa Á Châu.”
Dinh cũng thực hiện loạt tác phẩm về nghề nail, đúc lại bằng sứ những bàn tay trưng bày mẫu sơn quen thuộc trong các tiệm nail người Việt. Anh bắt đầu dự án này từ năm 2020, giữa làn sóng kỳ thị người gốc Á, như một cách tôn vinh ngành nghề đã giúp cộng đồng gốc Việt gây dựng một ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ đô la tại Mỹ.
Cách Biloxi khoảng một tiếng rưỡi lái xe, khu phố Village de L’Est ở New Orleans là nơi định cư của hàng ngàn gia đình Việt sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975 — phần lớn vốn là ngư dân tìm đến vùng Vịnh vì khí hậu và cơ hội việc làm tương tự quê nhà. Bà Cyndi Nguyễn, người đến New Orleans cùng gia đình trong làn sóng tị nạn đầu tiên, sau này trở thành người Mỹ gốc Á đầu tiên phục vụ trong Hội Đồng Thành Phố New Orleans. Cộng đồng của bà từng hai lần phải gây dựng lại từ đầu — sau cơn bão Katrina năm 2005 và sau thảm họa tràn dầu BP năm 2010 tàn phá ngành đánh bắt hải sản. Cả hai lần, cộng đồng người Việt đều thuộc nhóm đầu tiên quay về dựng lại nhà cửa và sinh kế.
Nhạc sĩ Dylan Trần lại kể câu chuyện ấy bằng âm nhạc. Anh bắt đầu chép lại các làn điệu nhạc cung đình Việt Nam ngay tại tiệm giặt ủi của người cha quá cố, nơi anh vừa lau sàn vừa ghi chú giai điệu trên giấy nhạc. Tác phẩm hòa tấu tứ tấu dây “No. 1 on Viet Themes” của anh sau đó trở thành nhạc nền cho bộ phim tài liệu “Uncle at Sea,” kể về một ngư dân gốc Việt vùng Vịnh, và được trình diễn tại bảo tàng Ogden Museum of Southern Art ở New Orleans.
Với cả ba nghệ sĩ, thông điệp chung là: chiến tranh không định nghĩa trọn vẹn con người họ. Đó là một phần ký ức quan trọng, nhưng cộng đồng người Việt tại Mỹ đã và đang xây dựng một chương mới — chương của sự kiên cường, gắn kết gia đình và tự hào bản sắc, được kể lại qua ngôn ngữ nghệ thuật cho các thế hệ mai sau.