Trong lúc cộng đồng người Việt ở Houston, Austin hay Dallas vẫn quen thuộc với những câu chuyện làm ăn, buôn bán hay lễ hội, thì tại Lubbock, một thành phố nhỏ nằm sâu trong vùng đồng bằng Tây Texas, có một người gốc Việt đang âm thầm góp phần định hình cách nước Mỹ dự báo thời tiết, mô phỏng dòng chảy và giải những bài toán khoa học phức tạp bậc nhất bằng máy tính.
Anh Vũ Thái Luân hiện là Phó Giáo sư (Associate Professor) tại Khoa Toán và Thống kê, Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University) — một trong ba bậc chức danh giáo sư chính thức tại các đại học Mỹ. Lĩnh vực anh theo đuổi, Giải tích số và Tính toán khoa học, nghe có vẻ xa lạ với đời sống thường nhật, nhưng thực chất lại âm thầm hiện diện trong rất nhiều thứ người Mỹ dùng mỗi ngày: từ bản tin dự báo bão trên vịnh Mexico mà người Việt Houston vẫn theo dõi mỗi mùa hè, đến các mô phỏng khí hậu, sinh học tính toán và đồ họa máy tính.
Nói một cách dễ hiểu, công việc của anh Luân là tìm ra những phương pháp giúp máy tính giải các bài toán quá phức tạp hoặc quá tốn kém nếu tính theo cách thông thường. Lấy ví dụ dự báo thời tiết: chuyển động của khí quyển được mô tả bằng những hệ phương trình đạo hàm riêng cực kỳ phức tạp, trong đó mọi đại lượng biến đổi liên tục theo cả không gian lẫn thời gian. Máy tính không thể tính toán tại vô số điểm, nên bài toán phải được rút gọn thành một số hữu hạn phép tính. Nếu chọn sai phương pháp, máy sẽ phải chạy những bước thời gian cực nhỏ, kéo theo khối lượng tính toán khổng lồ, hoặc tệ hơn là sai số tăng vọt khiến kết quả không còn đáng tin. “Tôi thích những bài toán này bởi tính thực tế của chúng”, anh Luân chia sẻ.
Con đường đến với toán học tính toán của anh không hề bằng phẳng. Là cựu sinh viên ngành Toán – Tin của Đại học Sư phạm Hà Nội, con trai một thầy giáo dạy Toán cấp hai ở Bắc Ninh, ban đầu anh Luân chỉ định nối nghiệp cha. Bước ngoặt đến vào năm ba đại học, khi anh học môn Giải tích số và bị cuốn hút bởi một câu hỏi khác hẳn những gì Toán học truyền thống thường đặt ra: nếu một bài toán không thể giải chính xác bằng công thức, liệu có thể tìm một nghiệm gần đúng, và biết chắc nghiệm đó sai lệch bao nhiêu?
Sau khi lấy bằng thạc sĩ Toán tính toán và làm việc tại Viện Công nghệ Thông tin thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, anh sang Đại học Innsbruck ở Áo làm nghiên cứu sinh tiến sĩ Toán ứng dụng vào cuối năm 2010. Anh nhận tài trợ từ Quỹ Khoa học Tyrol của Áo, rồi bảo vệ luận án tiến sĩ vào tháng 2/2014. Từ đó, anh Luân bước chân sang Mỹ, giảng dạy tại Đại học California ở Merced, Đại học Southern Methodist, rồi Đại học bang Mississippi — nơi anh lập nhóm nghiên cứu riêng và bắt đầu hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ — trước khi chuyển về Texas Tech hai năm trước.
Hướng nghiên cứu chính của anh, các phương pháp tích phân thời gian dạng mũ (exponential integrators), đã nhận được nhiều khoản tài trợ từ Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (National Science Foundation – NSF), một trong những nguồn tài trợ khoa học uy tín và cạnh tranh nhất nước Mỹ. Các thuật toán do anh và cộng sự phát triển khai thác cấu trúc toán học của hệ phương trình để xử lý hiệu quả những thành phần gây dao động mạnh, giúp mô phỏng “chạy mượt” ngay cả khi bài toán có hàng triệu ẩn số. “Nếu tìm được phương pháp cho phép dùng bước thời gian lớn hơn mà vẫn đảm bảo độ chính xác, có thể tiết kiệm rất nhiều thời gian tính toán”, anh nói.
Điều khiến câu chuyện của anh Luân đáng chú ý với cộng đồng người Việt tại Texas không chỉ nằm ở thành tích cá nhân, mà còn ở những gì anh đang làm để kết nối thế hệ trẻ. Bên cạnh việc trực tiếp hướng dẫn nghiên cứu sinh và giảng dạy tại Texas Tech, anh còn dành nhiều tâm huyết hỗ trợ sinh viên trong nước, với mong muốn góp phần hình thành một cộng đồng nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam quan tâm đến toán học tính toán — lĩnh vực mà theo anh, lực lượng nghiên cứu tại Việt Nam vẫn còn khá mỏng so với các hướng toán lý thuyết truyền thống. Năm 2025, anh cùng đồng nghiệp tổ chức một trường hè và hội thảo quốc tế về các phương pháp số tiên tiến tại Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) ở Hà Nội, tạo cơ hội để sinh viên trẻ trực tiếp trao đổi với các nhà nghiên cứu quốc tế.
Với các bạn trẻ gốc Việt tại Texas đang cân nhắc theo đuổi ngành Toán hay khoa học máy tính, anh Luân nhắn nhủ rằng nghiên cứu khoa học không dành riêng cho những ai có bảng điểm hoàn hảo. “Một bài toán trên lớp thường đã có lời giải, nhưng nghiên cứu thì khác — nhà khoa học có thể mất nhiều tháng, nhiều năm cho một vấn đề mà không biết có thành công hay không”, anh nói. Theo anh, ngoài trau dồi tiếng Anh, điều quan trọng nhất là khả năng tự học, tự tìm tòi, và chủ động giao tiếp với các giáo sư, nghiên cứu sinh cùng lĩnh vực.
Hơn hai mươi năm sau bước ngoặt với môn Giải tích số ở giảng đường Hà Nội, câu hỏi từng thôi thúc chàng sinh viên trẻ ngày ấy — phải làm gì khi một bài toán không có lời giải chính xác bằng công thức — vẫn tiếp tục dẫn lối cho vị giáo sư gốc Việt giữa lòng Tây Texas, chỉ có điều những bài toán giờ đây đã lớn và phức tạp hơn rất nhiều.