Hàng trăm nghìn người dân Hà Nội đang đứng trước nguy cơ mất nhà, mất đất khi thành phố triển khai đại dự án quy hoạch hai bên bờ sông Hồng — một trong những dự án đô thị hóa lớn nhất lịch sử Việt Nam. Trên mạng xã hội, nhiều giọng nói kêu gọi người dân “hy sinh vì lợi ích chung” và lấy Thượng Hải làm tấm gương: “Nhìn Thượng Hải 20 năm trước đi, họ cũng trải qua điều này rồi mới có được ngày hôm nay.”
Nhưng bài học thực sự từ Thượng Hải không chỉ là những tòa nhà hiện đại và khu tài chính Lục Gia Chủy lấp lánh. Đằng sau đó là một quá trình đau đớn kéo dài hàng thập kỷ, với hàng vạn gia đình bị đẩy ra vùng ven đô, mất sinh kế, và nhiều vụ xung đột bạo lực.
Câu chuyện của người phụ nữ cuối cùng không chịu rời đi
Bà Chu Quang Trạch, khi ấy đã ngoài tám mươi tuổi, sống trong căn nhà cha bà mua từ năm 1925 tại khu Tân Thiên Địa, Thượng Hải. Đây là căn nhà cuối cùng trong diện giải tỏa còn trụ lại khi dự án quy hoạch bắt đầu vào năm 2002.
Chính quyền quận ban đầu đề xuất bồi thường 4.600 nhân dân tệ mỗi mét vuông — không đủ để gia đình bà mua một căn nhà tương đương ở trung tâm. Năm 2005, họ đồng ý nâng lên 10.000 nhân dân tệ, nhưng gia đình yêu cầu 50.000 nhân dân tệ theo giá thị trường.
Những gì xảy ra sau đó được ghi lại trong các tài liệu học thuật: cửa sắt bị lấy cắp, cửa sổ bị đập vỡ, hệ thống thoát nước bị phá hoại, mái nhà bị phóng hỏa. Đỉnh điểm vào sáng 18/11/2005, nhân viên công ty phá dỡ đến bắt bà Chu và con gái nhốt vào tầng hầm. Vài giờ sau, căn nhà của gia đình bà bị san phẳng.
Câu chuyện của bà Chu không phải cá biệt. Hàng nghìn gia đình tại Tân Thiên Địa và Thái Bình Kiều đã bị di dời ra vùng ven thành phố trong giai đoạn này. Dù được bố trí căn hộ rộng hơn, nhiều người phải bỏ việc vì quá xa trung tâm, không đủ tiền mua lại nhà ở khu vực thuận tiện hơn khi giá bất động sản tăng nhanh. Những người “cố thủ” không chịu rời — được gọi là “đinh tử hộ” — thường phải đối mặt với áp lực và bạo lực.
Thượng Hải thay đổi sau năm 2011
Điều ít được nhắc đến là: Thượng Hải đã phải thay đổi mô hình sau hàng loạt vụ biểu tình, kiện tụng và phản kháng kéo dài nhiều năm. Năm 2011, thành phố ban hành quy định mới cho phép người dân tham gia vào quá trình ra quyết định về giải tỏa và đền bù — điều mà trước đó hoàn toàn không tồn tại.
Các chuyên gia đô thị học nhận xét: mô hình Thượng Hải giai đoạn trước tập trung vào địa điểm hơn là con người. Kết quả là những tòa cao ốc hiện đại mọc lên, nhưng đi kèm là sự tan rã của nhiều cộng đồng dân cư có lịch sử hàng chục năm, và khoảng cách giàu nghèo ngày càng nới rộng do sự cấu kết giữa doanh nghiệp bất động sản và quan chức địa phương.
Bài học cho Hà Nội và người Việt khắp nơi
Đại dự án quy hoạch sông Hồng của Hà Nội là cơ hội lịch sử để biến đổi bộ mặt thủ đô. Tuy nhiên, bài học từ Thượng Hải cho thấy thành công không chỉ được đo bằng những tòa nhà hiện đại hay những con đường thẳng tắp.
Thành công thực sự đến khi người dân trong diện bị ảnh hưởng được tham gia vào quá trình ra quyết định, được bồi thường xứng đáng với giá thị trường, và không bị đẩy ra lề xã hội sau khi mất đi nơi chôn rau cắt rốn của mình.
Với hàng triệu người Việt tại Mỹ vẫn còn gia đình, tài sản và kỷ niệm gắn bó với Hà Nội, diễn biến của đại dự án này là điều cần theo dõi sát sao trong những tháng và năm tới.
Nguồn: BBC Tiếng Việt