Bà Ngọc Trần, 87 tuổi, và chồng 91 tuổi đã sống bảy năm tại khu nhà tiền chế Kona Kai Mobile Home Park ở Santa Ana, quận Cam. Vài tháng gần đây, hai ông bà liên tục nhận thư cảnh cáo từ ban quản lý: lần vì trồng quá năm chậu hoa trước hiên, lần vì chiếc ghế ngả “không đúng mẫu quy định”. “Mỗi lần nhận thư, tôi lại nhức đầu. Tôi thấy áp lực và lo sợ, không biết phải làm sao”, bà Trần chia sẻ.
Câu chuyện của gia đình bà Trần không phải cá biệt. Kona Kai hiện có khoảng 145 gia đình gốc Việt trong tổng số 208 căn nhà, phần lớn là người cao tuổi sống bằng thu nhập cố định. Rào cản lớn nhất không phải là tiền thuê đất — trung bình 875 USD một tháng — mà là ngôn ngữ. Mỗi lần bị cảnh cáo, ông bà phải nhờ con trai ở xa dịch thư và thương lượng hộ với ban quản lý.
Theo luật cư trú mobile home tại California, ban quản lý được quyền trục xuất cư dân nếu vi phạm nội quy hợp lý trong hợp đồng thuê đất. Santa Ana từng thông qua quy định giới hạn tăng tiền thuê ở mức 3% mỗi năm và buộc chủ đất phải có “lý do chính đáng” khi trục xuất. Nhưng các nhà vận động cho rằng cơ chế thực thi còn yếu — chủ đất vẫn có thể dùng nội quy sinh hoạt, yêu cầu bảo trì để gây áp lực khiến người thuê tự rời đi.
Bà Thanh Flynn, cư dân cao tuổi khác tại Kona Kai, kể bà từng phải chi vài nghìn USD sơn lại mặt tiền nhà theo yêu cầu ban quản lý. “Đó là một kiểu khủng bố tinh thần. Tôi phát ốm mỗi khi nhận thư cảnh cáo mới”, bà nói.
Vấn đề nhà ở đang trở thành gánh nặng ngày càng lớn với người cao tuổi gốc Việt tại quận Cam — nơi có cộng đồng người Việt đông nhất nước Mỹ, khoảng 180.000–215.000 người. Giá thuê trung vị khu vực hiện là 3.560 USD một tháng, gấp đôi mức trung bình toàn quốc, trong khi trợ cấp hưu trí trung bình chỉ khoảng 2.007 USD. Nhiều gia đình phải sống đa thế hệ để chia sẻ chi phí, và với không ít người cao tuổi, mobile home gần như là lựa chọn nhà ở giá rẻ cuối cùng còn lại.
Nghiên cứu của Hiệp hội Nhà ở năm 2022 cho thấy một phần ba người cao tuổi thu nhập thấp ở quận Cam đang gánh chi phí nhà ở ở mức “nghiêm trọng”. Các chuyên gia cảnh báo nguy cơ bị trục xuất, bị ép tuân thủ quy định liên tục có thể gây lo âu, trầm cảm và cao huyết áp ở người lớn tuổi.
“Nếu muốn tiếp tục sống ở đây, bạn phải làm theo hết các yêu cầu của họ và hy vọng thế là đủ”, bà Trần nói, mắt hướng về hiên nhà — nơi từng đặt hai chiếc ghế ngả và chiếc bàn nhỏ giờ đã dọn sạch.
Với cộng đồng người Việt cao tuổi tại Mỹ, câu chuyện ở Kona Kai là lời nhắc rằng ngôn ngữ vẫn là rào cản âm thầm nhưng dai dẳng, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nơi ở và sự an toàn của cha mẹ, ông bà mình. Các gia đình có người thân cao tuổi thuê nhà nên chủ động hỏi rõ nội quy bằng văn bản, và tìm đến các tổ chức hỗ trợ pháp lý cộng đồng khi nhận được thư cảnh cáo hoặc thông báo trục xuất.